اکسیر جوانی در رگ های پیر بازار

می شد از هیاهوی خیابان خود را کند و انداختداخل مغازه ای. می شد در سایه چتر رهگذر بغلی راه رفت و بی هراس از برف های ریز و درشت معلق در هوا مدت های طولانی پیاده روی کرد. حتی می شد در پناه رواق ساختمان ها لای جمعیت پیچ خورد و با قدم هایی آهسته پیش رفت؛اما برای پیدا کردن جایی که بیش از یک قرن و نیم عمر کرده است و حالا روزهای خوش مرمت را می گذراند،این برف چندان هم آزار دهنده نیست. برف روزهای اول بهمن تهران نه سوز همیشگی را دارد و نه از زمستان های استخوان سوز سال های دورش نشانی.

قدم به راهرو بازار آهنگران که می گذاری،از میان صدای همهمه مردم،صدای چرخ های دستی و قدم های مردد مشتریان در جلوی حجره ها راه می گشاید. اینجا پر است از انواع اجناس جور واجور و رنگ های مختلف. طاق های ضربی راهرو اصلی بازار را می توان نشان از سال های گمشده در خاطرات دانست. در امتداد« بازار آهنگران» جایی میان« بازار چهارسو» و« بازار چهل تن»، راهرویی کوچک قرار دارد که با دری بزرگ و دو لنگه ای( سرای نواب) نشان از بنایی صد و چند ساله دارد.

صدای چرخ دستی هنوز در راهروهای بازار می پیچد و صدای مردی که از راهگذران راه می جوید. گاه گاهی دانه های برف سراسیمه و نامطمئن از میان طاق ها راه باز می کند و در هوا چرخی می زند و روی زمین می نشیند در ابتدای در ورودی سرای نواب، در چوبی بزرگ و لنگه ای با ظاهری مناسبتر از خود سرا قرار دارد و به راهرویی بزرگ باز می شود که در دو طرف آن حجره های مختلف با اجناسی در بیرون دیده می شود. تمامی طول راهرو از سنگفرش هایی قدیمی پوشیده شده است وقتی که قدم بر آن می گذاری،    می توانی صدای پایت را بشنوی. سقف سرا از اطاق های ضربی پوشیده است که هر کدام نورگیری دارد. در انتهای دالان،محوطه دایره ای شکلی قرار دارد که با گنبد بزرگ و زیبایی پوشیده است. معماری این سقف گنبدی است که در آن از آجرهای قرمز رنگ و کاشی های آبی و سفید استفاده شده و بسیار شبیه سقف گنبدی« تیمچه حاجب الدوله» است. با این تفاوت که بر اثر گذر زمان،بافت سقف این سرا فرسوده و سیاه شده است. در ادامه محوطه دایره ای، دوباره راهرویی با مغازه هایی در اطراف ادامه می یابد. در انتهای راهرو نیز حیاط  سرا به چشم می خورد.

                                                کاخ نياوران

در گوشه شمال شرقي باغ نياوران،بنای کاخ نياوران با مساحتی در حدود 9000 مترمربع در دو طبقه و يک نيم طبقه حداث شده است.عمليات احداث اين بنا در سال 1337 ﻫ . ش، با طرحی ايرانی آغاز گرديد و با وقفه ای که در ساخت آن پيش آمد در سال 1346 به اتمام رسيد و در سال 1347 مورد بهره برداری قرار گرفت. ساختمان اين بنا ابتدا به عنوان محلی براي پذيرايی ميهمانان خارجی در نظر گرفته شده بود اما در هنگام ساخت به محل سکونت محمدرضا پهلوی و خانواده اش اختصاص يافت. طرح اين بنا از محسن فروغی است که توسط شرکت فرمانفرمائيان به مرحله اجرا درآمده است.

طرح چهار ضلعي کاخ و فضاسازی معماری داخلی آن الهام گرفته از معماری ايرانی با بهره گيری از فناوری مدرن است. تزئينات آن نيز تلفيقی از هنر پيش از اسلام و پس از اسلام است که گچبری توسط استاد عبداللهی، آينه کاری توسط استاد علي اصغر و کاشي کاری نمای خارجي توسط استاد ابراهيم کاظم پور و ايليا انجام شده است. کف بنا از جنس سنگ سياه و سقف آن از جنس آلومينيوم است که از وسط باز مي شود. دکوراسيون و مبلمان داخلی کاخ توسط يک گروه فرانسوی طراحی و اجرا شده است.طبقه همکف اين بنا شامل سرسرای بزرگی است که کليه اتاق ها در اطراف آن شکل گرفته اند که از آن جمله مي توان به سينمای اختصاصی، اتاق غذاخوری، سالن پذيرايی،اتاق انتظار و راهروهاي فرعی و همچنين تالار آبی اشاره کرد.

در نيم طبقه اين بنا اتاق کار،اتاق کنفرانس و دفتر منشی فرح ديبا ،اتاق خواب ليلا و اتاق نديمه او قرار دارد. تاقی نيز در مسير راه پله ها قرار دارد که لباس های رسمی و نظامی و مدالها و نشان های محمدرضا پهلوی در آن نگهداری مي شوند.در طبقه سوم اتاق خواب واستراحتگاه نيمروزی پهلوی دوم و همچنين اتاق های فرزندان وی و نديمه هايشان قرار دارد.اين فضاها با نقاشی ها و فرش هايی گرانبها و هدايايی متعددی از کشورهای مختلف پوشيده شده اند.

تاريخچه

مجموعه فرهنگي ـ تاريخي نياوران در باغ بزرگي به مساحت حدود 11 هکتار در شمال تهران قرار دارد که از زيبايی و جذابيت طبيعی و تاريخی فراوانی برخوردار مي باشد. بناهاي اين مجموعه متعلق به دوره هاي قاجار و پهلوی مي باشد.

ابتدا شاهان قاجار اين مکان خوش آب و هوا را جهت اقامت ييلاقي خويش برگزيدند. فتحعلي شاه قاجار براي تفريحات تابستاني خود دستور مي دهد تا در منطقه اي خوش آب و هوا خارج از شهر تهران که وسعتي بسيار کمتر از امروز داشت باغي مصفا بسازند. درکنار روستايي که «گُرده وی» يا «گُرده به» خوانده مي شد و در نياوران امروز قرار داشت به جاي نيزاري که در همسايگي روستا واقع بود باغ را ساختند. باغ ييلاقي فتحعليشاه که در جاي نيزار ايجاد شد را«ني آوران» ناميدند که بعدا به نام «نياوران» مشهور شد. محمد شاه نيز در همين باغ بناي کوچک و ساده اي بنا کرد و به دنبال او ناصرالدين شاه« کاخ صاحبقرانيه»را در اين باغ ساخت. آخرين بنايي که در دوران قاجار در اين باغ ساخته شد مشهور به کوشک احمدشاهي است.

در زمان حکومت پهلوی دوم،برخي از بناهاي کوچک اين باغ تخريب شد و کاخ نياوران با سبکي مدرن جهت سکونت وي و خانواده اش ساخته شد.اکنون محوطه کاخ شامل کاخ نياوران،کاخ صاحبقرانيه،کوشک احمدشاهي و گلخانه ها و مدرسه اختصاصي پهلوی مي باشد.

در سال 1357 اين کاخ توسط نيروهاي انقلابي تسخير شد و در سال 1360 به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي تحويل داده شد. در سال 1365 کاخ موزه نياوران براي اولين بار گشايش يافت. در سال 1368 مرکز آموزش عالي ميراث فرهنگي در محل مدرسه اختصاصي راه اندازي شد و يکسال بعد فضاهاي جانبي آن به خوابگاه پسران اختصاص يافت. در سالهاي بعد موزه جهان نما (1376)،کاخ صاحبقرانيه (1377)و کوشک احمدشاهي (1379) نيز در معرض بازديد عموم قرار گرفت.

ناصرالدين در سال 1267 ﻫ .ق دستور داد ساخت قصر نياوران را در دو طبقه شامل شاه نشين، کرسي خانه، حمام و 50-40 دستگاه خانه هر کدام شامل 4 اتاق و يک ايوان براي زنانش بسازند.او در سي و يکمين سال حکومتش خود را صاحب قران ناميد و اين کاخ را«کاخ صاحبقرانيه» نام نهاد.پس از او،مظفرالدين شاه تغييراتي در ساختمان ايجاد و قسمتي از حرمسرا را خراب کرد. فرمان مشروطيت نيز در حياط کاخ صاحبقرانيه، توسط او امضا گرديد.در دوران پهلوی اول اين کاخ براي برگزاري مراسم ازدواج محمدرضا پهلوی و فوزيه بازسازي مي شود،اما به علت سرماي شديد آن سال مراسم در مکان ديگري برگزار مي گردد.در زمان پهلوی دوم،فرح ديبا تغييراتي اساسي در قسمتهاي داخلي بنا و دکوراسيون آن ايجاد کرد و طبقه اول يعني حوضخانه براي پذيرايی ميهمانان و طبقه دوم به عنوان دفتر کار محمد رضا پهلوی مورد استفاده قرار گرفت.

از ديگر اتاقهاي اين کاخ مي توان به کرسي خانه،چايخانه، ظرفخانه،اتاقهاي بازي،بار و پذيرايي در طبقه اول و اتاقهاي مذاکرات انتظار سفرا،منشي،هدايا، دندانپزشکي و استراحت محمدرضا پهلوی نام برد.همه درها و پنجره هاي چوبي اين بنا به شکل اُرُسی بوده و با شيشه هاي رنگي تزئين شده است. اين کاخ در سال 1374 مرمت شد و در ارديبهشت سال 1377 به عنوان موزه بازگشايي گرديد.

در سال 1355 شمسي،فضايي در ضلع غربي کاخ صاحبقرانيه جهت نگهداري آثار و اشياء هنري اهدايي به فرح ديبا و يا خريداري شده توسط وي با چهار سالن در طبقه همکف و يک سالن در زيرزمين در نظر گرفته شد. بر سقف تالار مياني اين موزه، نقاشي روي چوب با نقوش گل و مرغ شيراز به چشم مي خورد. اين موزه در بهمن ماه سال 1376 گشايش يافت.

آثار موجود در اين موزه در دو بخش هنر پيش از تاريخ و آثار هنرهاي تجسمي معاصر ايران و جهان به نمايش در آمده اند از جمله مي توان به آثار بجامانده از تمدن هاي باستاني پيش کلمبيايي،مفرغ هاي لرستان، سفالينه هاي املش،هنرهاي سرخپوستان آمريکاي شمالي مربوط به هزاره های اول و دوم پيش از ميلاد و آثاري از هنرمندان معاصر ايراني همچون سهراب سپهري،ناصر اويسي، فرامرز پيلارام،جعفر روحبخش،پرويز کلانتري، بهمن محصص،سيراک ملکونيان، ژازه طباطبايي، مش اسماعيل،پرويز تناولی و هنرمندان غير ايرانی چون ژرژ براک، پل گوگن، پل کله، پابلو پيکاسو،کاميل پيسارو،پيرآگوست رنوار،ديگو جاکومتي، فرنان لژه و مارک شاگال اشاره کرد.

اين عمارت،اواخر دوره قاجار جهت خوابگاه ييلاقي احمدشاه در ميان باغ نياوران با مساحتي بالغ بر 800 متر در دو طبقه با سقف شيروانی بنا گرديد.از ويژگي هاي عمده اين بنا تزئينات و نماي آجري به کار رفته در سرتاسر نماي بيروني آن است.آجرها از نوع منقوش قالبي با طرح هاي متنوع به رنگ نخودي است. ورودي بنا در ضلع جنوبی قرار دارد که به وسيله چندين پله از کنار حوض بيضي شکل پوشيده از کاشی، به کوشک منتهی مي شود.

عمارت احمدشاهی در دوره پهلوی دوم مرمت و الحاقات جديدي در آن صورت گرفت و مبلمان داخلي آن به طور کامل عوض شد تا به عنوان محل کار و سکونت رضا پهلوی مورد استفاده قرار گيرد.طبقه همکف اين عمارت شامل يک هال با حوضي از جنس مرمر در وسط مي باشد و 6 اتاق و 2 راهرو در اطراف آن قرار دارند. اشياء تزئيني از جنس نقره، رنز،عاج،چوب،هدايايي از کشورهاي مختلف مثل هند،تابلوهاي نقاشي و گوبلن و نشانها و مدالها در اين فضا به نمايش در آمده است همچنين ويتريني شامل اشياء و سنگهاي معدني تزئيني،سنگي از کره ماه و چندين فسيل گياهي و حيواني در معرض ديد قرار دارند.

طبقه دوم عمارت از يک سالن مرکزي و ايوان سرتاسري چهارطرفه تشکيل شده است.در چهار طرف سالن مرکزي که به عنوان اتاق موسيقي استفاده مي شد،قفسه چوبي ويترين دار نصب شده است. دور تا دور ايوان را 6 ستون با مقطع مربع قطور با نماي آجري بدنه و 26 ستون مدور با نماي گچي فرا گرفته است. نقش شير و خورشيد گچبري شده بر پيشاني ديواره ضلع شمالي ايوان به چشم مي خورد. پس از انقلاب،در جريان حفاظت و مرمت اين بنا،بخش پايين ديواره های آن نيز تعمير شد.و در ارديبهشت سال 1379همزمان با هفته ميراث فرهنگی اين عمارت گشايش يافت.

هفته موزه و میراث فرهنگی مبارک .